Söz, Kürt halkı için çok önemlidir. Ağızdan bir kere çıkan söz, yasa yerine geçecek kadar değerlidir. Kürt halkının rönesansı olarak anılabilecek dengbejlik, bunun en güzel kanıtı.
Kürt edebiyatının önemli ögelerinden biri olan dengbejlik günümüzde hala devam eden bir gelenek. Eskisi kadar olmasa da dengbejlik bazı dengbejler tarafından sürdürülüyor.
Peki, binlerce yıllık Kürt kültürü, sanatı ve edebiyatının devam etmesine büyük katkısı olan dengbejlik nedir?
Dengbej Nedir?
Dengbejlik, Kürt sözlü edebiyatında kilam söyleme sanatı olarak geçmektedir. Dengbej kelimesi Kürtçe’de “ses” anlamında gelen “deng” kelimesi ile “söyle” anlamında gelen “bej” sözcüklerinden oluşmaktadır. Dengbej kelimesinin anlamı da “sözün ahengle icra edilmesi” anlamına gelmektedir.
Daha romantik söyleyecek olursak “sese biçim, hayat, ruh veren” anlamını taşır.
Deng kelimesi aynı zamanda “haber” anlamında da kullanılır. Bu kullanıma daha çok deyimlerde rastlanır. Yaygın olarak bilinen kullanımı yanında deng-bej “haber veren, haber eden” anlamlarına da gelir.
Dolayısıyla dengbej nedir sorusunun cevabı olarak dil aracılığıyla tarihi, sosyal ve kültürel olana sahip olan sözlü bir gelenektir denebilir.
Dengbejlik Nedir, Dengbej Kime Denir?
Dengbejler eskiden köyden köye dolaşarak hikayeler, destanlar, ilahiler anlatan kişilerdir. Hayatlarını bu şekilde kazanırlar. Bazı dengbejler erbane (tef) ve bılur (kaval) gibi çalgılar kullanırlardı.
Ancak dengbejler çoğu zaman herhangi bir müzik aleti kullanmadılar. Gırtlak gücüne ve seslerine dayanarak sanatlarını icra ettiler. Bugünse dengbejler modern hayatın bir getirisi olan teknoloji sayesinde sanatlarını daha geniş kitlelere ulaştırabiliyor.
Dengbej, Kürt sözlü edebiyatının çok önemli bir parçasıdır. Felsefeyi, edebiyatı, toplum bilimini ve tarihi barındıran dengbejlik Kürtler için bir anlatı aracı olagelmiştir.
Dengbejler, şer denilen sıtranlar ve kılamlar aracılığıyla kahramanlık hikayelerinden, düğün ve eğlencelere, çekilen acılardan haksızlıklara birçok konuyu anlatmışlardır. Bu noktada birçok konu farklı şekillerde sanatsal olarak sözlü Kürt edebiyatında yerini almıştır.
Gördükleri ve duydukları her toplumsal olayı türkü (kılam) haline getiren dengbejler, toplumun aynası konumundadırlar. Her kılamın ayrı bir hikayesi ve anlamı vardır. Dengbejlik geleneği halkın yaşayan belleği, bir nevi hafızasıdır.
En Ünlü Dengbejler
Dengbej nedir sorusunun cevabını verdik. Aynı zamanda dengbej kime denir ve dengbejlik nedir gibi konuları da detaylandırdık. Peki en ünlü dengbejler kimlerdir? Dengbej nedir konusundan bahsederken bu önemli kültürün önemli temsilcilerinden de bahsedelim.
Evdale Zeynıke
Dengbejlik sanatının kurucularından biri olan Evdale Zeynıke’nin Kürt halkının hayatında önemli bir yeri vardır. Kendisinden sonra gelen dengbejlerin örnek aldığı tek isim olduğu bilinmektedir.
1800’lü yıllarda Ağrı’da dünyaya gelmiştir ve 110 yıl yaşadığı söylenmektedir. Dönemin önemli beylerinden Sürmeli Memed Paşa’nın dengbejliğini yapmıştır. Toplumun gerçeklerini kılamlaştırmıştır ve günümüzde bazı kılamları düğünlerde, cenazelerde hala söylenmektedir.
Şakiro ya da Şakir Deniz
Dengbej Şakiro, kendisi gibi dengbej olan Resoye Gopala’nın öğrencisidir. 1936 yılında Ağrı’da doğmuştur. Çok güzel bir sesi olduğu söylenir, bu nedenle “Kewe Ribat” ya da “Şahe Dengbejan” olarak anılmaktadır. Bu kelime “dengbejlerin şahı” anlamına gelmektedir.
1959 yılında ailesiyle birlikte sürgüne gönderilir. 7 yıl sürgün hayatı yaşar bu süreçte kılam söyleyerek nam salmıştır. 1996 yılında İzmir’de hayatını kaybetmiştir.
Dengbej Reso
Yine Evdale Zeynike geleneğinden gelen Kürt dengbejlerden biridir. 1890 yılında Karaçoban köyünde dünyaya gelmiştir. Genç yaşta çobanlık yapmaya başlamış ve geçimini böyle sağlamıştır.
Bölgenin dengbejlerinden etkilenir ve Evdale Zeynike’nin kılamlarını seslendirmeye başlar.
Günümüzün Dengbejlerinden: Bewar Tekbaş
Dengbej nedir sorusunun yanıtı verip eski sanatçılarından söz ettik. Peki günümüzde bu gelenek ve kültür hala devam ediyor mu?
Kürt sanatçı Bewar Tekbaş günümüzde dengbej geleneğini sürdürmeye çalışan birkaç kişiden biri.
Sanatçıya göre dengbejler, binlerce yıllık Kürt geleneğini büyük emeklerle bugüne getirmiştir. Ona göre günümüzde de bu görevi kendisi gibi sanatçıların devralıp devam ettirmesi gerekli.
Müzikle ailesi sayesinde tanışan sanatçı, zamanla dengbejlik geleneğini keşfedip bu türde eserler üretmeye başlamış.
Günümüzde Dengbejlik
Dengbejlik, Kürt halkı ve tarihi açısından belleğin canlı tutulması da demektir. Dengbejlik nedir sorusunun bir başka yanıtı olarak bu söylenebilir. Peki bu gelenek günümüzde de yaygın olarak sürdürülüyor mu?
Kısmen evet. Dengbejlik geleneği özellikle Doğu Anadolu bölgesinin bazı köylerinde hala devam etmektedir. Bazı şehirlerde kültürün unutulmaması için Dengbej evleri açılmıştır ve halen faaliyetlerini sürdürmektedirler.
90’lı yılların sonundan itibaren akademik alana da dengbejlik geleneği hakkında yapılan çalışmalar konu olmuştur. Bu yönde yapılan bazı çalışmalar, dengbejlik geleneğinin Kürt kültürü ve tarihinde çok önemli bir yeri olduğunu bu sebeple Kürt halkının rönesansı olarak anılabileceğini söylemektedir.
