Dünyada ilk kez bir böcek türü yasal haklara kavuştu. Peru’da Amazon Ormanları’nda yaşayan Meliponini sınıfı iğnesiz arılar, kabul edilen yerel düzenlemelerle hukuki koruma altına alındı.
Meliponini arıları, bal arısı Apis mellifera’dan farklı olarak iğne taşımıyor. Kolomb öncesi dönemden bu yana Peru’nun yerli halkları tarafından yetiştirilen bu arılar, Amazon yağmur ormanlarında polen taşıyıcı olarak biyoçeşitliliğin sürdürülmesinde önemli rol oynuyor.
Bilinen yaklaşık 500 Meliponini türünün yarısının Amazon’da yaşadığı belirtiliyor. Bu arıların, kakao, kahve ve avokado dahil olmak üzere Amazon florasının yüzde 80’inden fazlasının tozlaşmasına katkı sunduğu ifade ediliyor.
YOK OLMA TEHLİKESİYLE KARŞI KARŞIYALAR
Bilim insanlarına göre Meliponini arıları; iklim krizi, ormansızlaşma, pestisit kullanımı ve diğer arı türleriyle rekabet nedeniyle ciddi bir yok olma tehdidi altında bulunuyor. Yapılan araştırmalarda, endüstriyel tarımdan uzak bölgelerdeki arı balında dahi pestisit kalıntılarına rastlandığı kaydedildi.
YEREL YASALARLA GÜVENCE ALTINA ALINDI
Peru’nun Satipo ve Nauta belediyelerinde kabul edilen yönetmeliklerle Meliponini arılarının sağlıklı ekosistemlerde yaşama, üreme ve gelişme hakları yasal güvenceye alındı. Böylece bu arılar, hukuken “hak sahibi varlıklar” olarak tanımlandı.
BİLİM VE YERLİ BİLGİSİ BİR ARAYA GELDİ
Bu sürecin öncülerinden kimyasal biyolog Rosa Vásquez Espinoza, yerli halklarla birlikte yıllar süren saha çalışmaları yürüttü. Kovid-19 pandemisi sırasında yerli toplulukların bu arıların balını tedavi amaçlı kullandığını gözlemleyen Espinoza, 2020 yılında yaptığı analizlerde balda yüzlerce biyolojik olarak aktif molekül tespit etti.
Espinoza, bu moleküllerin antiinflamatuvar, antiviral, antibakteriyel ve antioksidan özellikler taşıdığını, hatta bazı bileşenlerin kanser önleyici potansiyele sahip olduğunu belirtti.
ARI POPÜLASYONUNDAKİ DÜŞÜŞ ALARM VERDİ
Araştırmalar sırasında, yerli arıcıların daha önce kısa sürede bulabildiği arı kolonilerine artık saatlerce arama sonucunda ulaşabildiği tespit edildi. Espinoza, birçok topluluk üyesinin “Artık arılarımı göremiyorum” sözleriyle durumu özetlediğini aktardı.
SÜREÇ 2024’TE BAŞLADI
Çalışmaların sonucunda 2024 yılında Meliponini arıları, Peru’ya özgü yerli türler olarak resmen tanındı. Yerli türlerin korunmasını zorunlu kılan Peru yasaları kapsamında bu tanıma, hukuki sürecin önünü açtı. Ardından Satipo ve Nauta belediyeleri, dünyada ilk kez bu arılara yasal haklar tanıyan düzenlemeleri hayata geçirdi.
ULUSLARARASI İLGİ ARTIYOR
Earth Law Center’ın Latin Amerika Direktörü Constanza Prieto, düzenlemenin doğayla kurulan ilişki açısından bir dönüm noktası olduğunu belirtti. Hukukçular, yeni yasaların habitat restorasyonu, pestisit denetimlerinin artırılması ve bilimsel araştırmaların genişletilmesini zorunlu kılabileceğine dikkat çekiyor.
Peru genelinde uygulamanın yaygınlaştırılması için imza kampanyaları sürerken, Bolivya, Hollanda ve ABD’deki çevre örgütlerinin de benzer hukuki modelleri değerlendirdiği bildiriliyor.